De R-K-kerk

Hoe heeft de katholieke kerk zich tot heel deze culturele, sociale en politieke beweging van de voorbije 200 jaar verhouden? Dit  werd helder beschreven door George Weigel, één van de leidende katholieke Amerikaanse intellectuelen en schrijver van 20 boeken waaronder een biografie van paus Johannes Paulus II en Evangelical Catholicism.

 

(Voor een volledig overzicht verwijzen we naar George Weigels boek ‘The Irony of Modern Catholic History’ (2019) en natuurlijk ook naar andere boeken over de geschiedenis van de kerk.)

 

George Weigel verdeelt de geschiedenis van de verhouding van de kerk ten opzichte van de moderniteit in 4 bedrijven:

het katholicisme is

  • bedrijf 1: is tegen de moderniteit
  • bedrijf 2: verkent voorzichtig de moderniteit
  • bedrijf 3: omarmt de moderniteit
  • bedrijf 4: bekritiseert de moderniteit van binnenuit
  • bedrijf 5: converteert de moderniteit

Bedrijf 1

Als het zich losmaken van elke macht en de wetenschappelijke methode essentieel worden, is het te verwachten dat de katholieke kerk in het begin van de moderne tijd de gebeten hond was. ‘Verpletter het verachtelijke ‘ riep de Franse filosoof Voltaire. In belangrijke bewegingen zoals o.a. de Franse revolutie, de Kulturkampf in Duitsland, Risorgimento in Italië (afgerond in 1870 met het verlies van de pauselijke staten) zat de kerk steeds in de hoek waar de klappen vielen.

De pausen Gregorius XVI en Pius IX konden in de periode 1832-1878 blijkbaar niet veel anders doen dan zich te verdedigen door het moderne project te veroordelen.  Pius IX startte nochtans als een hervormer en een liberaal maar na het revolutiejaar van 1848 wijzigde hij zijn koers en ging hij uiteindelijk nog in de geschiedenisboeken als ‘Pio no no’. In de jaren 1869-1870 ging het eerste Vaticaans concilie met 800 deelnemers overwegend uit Europese landen door. De agenda werd beheerst door één onderwerp: de pauselijke onfeilbaarheid; een pure verdedigingsreflex.

Bedrijf 2

Maar in 1878 was de kerk met paus Leo XIII (1878-1903, pontificaat van 25 jaar!) klaar om zelf vat te krijgen op die moderne wereld met specifieke katholieke methoden, op die wereld van wetenschap en technologie, niet meer koningsgezind en met veel scepticisme over de Bijbel en de christelijke leer.

Paus Leo XIII maakte de voorwaarden voor een nieuw katholiek engagement met het moderne leven. Met de encycliek Aeterni Patris  opende hij in 1879 een nieuwe weg voor het katholieke denken.  Hij was er van overtuigd dat de theologie en filosofie van Thomas van Aquino (1224-1274) een unieke set van concepten bevatte om alle actuele vragen terug te brengen tot  principes; principes die konden verstaan worden door de rede en daarom konden gebruikt worden in een dialoog tussen gelovigen en niet-gelovigen. Daarnaast was hij de vader van het modern bijbelonderzoek, wou hij een degelijk historische leerschool zodat men kan zien wat essentieel is in het leven van de kerk, schreef hij sociale encyclieken, over de christelijke staatsinrichting, over de menselijke vrijheid, …

In de kerk zien we een wisselwerking tussen diegene die hunkerden naar de stabiliteit en de zekerheden van het verleden en diegene die het dynamisme van paus Leo XIII verder wilden zetten. Zijn directe opvolger Pius X (1903-1914) zette naast een spirituele vernieuwing dan weer zijn voet op de rem en trok Benedict XV(1914-1922) weer volop de kaart van het benaderen en omvormen van de moderniteit, net als zijn opvolger Pius XI (1922-1939).

Ondertussen leidden de slechtste ideeën van de intellectuele en culturele moderniteit zoals sociaal Darwinisme, de theorieën rond rasverbetering en -conflicten en xenofoob nationalisme, samen met moderne technologie tot de Eerste Wereldoorlog, die op haar beurt gevolgd werd door het totalitair project in haar communistische, fascistische en nationaal-socialistische vormen.

Pius XII (1939-1958) toonde een grote creativiteit en zijn teksten zijn de tweede meest vernoemde bron in de documenten van het tweede Vaticaans Concilie.

Bedrijf 3

Paus Johannes XXIII (1958-1963) nam in 1959 een belangrijke beslissing. Hij wou de moderne samenleving op haar zoektocht naar vrijheid, solidariteit en welvaart op een positieve manier haar visie aanbieden via een wereldwijde (ruim 2.500 bisschoppen) kerkvergadering.

Zijn openingsspeech Gaudet Mater Ecclesia (De Moederkerk jubelt ) start op 11 oktober 1962 het tweede Vaticaans Concilie. De debatten vonden plaats in vier sessies en werden afgesloten op 8 december 1965.

Aan het tweede Vaticaans Concilie weidt George Weigel bijna 60 pagina’s in zijn boek en stelt dat de kerk meer dan 20 jaar heeft nodig gehad om de volle betekenis van de visie van paus Johannes XXIII te begrijpen. Het bleek inderdaad een grote, een te grote klus? Niet iedereen was het namelijk eens over het karakter van het katholicisme voor de toekomst.

Paulus VI (1963-1978) zijn aanpak was tweeledig: hij gaf een antwoord op de zoektocht van de moderniteit naar zin door evangelisatie en zijn sociale leer was een sterke basis voor de ambitie van de moderniteit m.b.t. vrijheid, gelijkheid, welvaart en solidariteit. In 1974, 10 jaar naar het tweede Vaticaans Concilie was de turbulentie in de Kerk op de synode over de evangelisatie nog steeds aanwezig. De synodevaders raakten het niet eens over het slotrapport en vroegen het daarom aan de paus. Paulus VI schreef toen het grootse Evangelii Nuntiandi (Over de Evangelisatie in de Moderne Wereld).

Bedrijf 4

Voor George Weigel komt de omvormende katholieke kritiek op de sociale, politieke, culturele moderniteit helemaal tot een volwassen uitdrukking bij de pausen Johannes Paulus II (1978-2005) en Benedictus XVI (2005-2013), in hun sociale leer en in hun inspiratie voor de hele wereldkerk. Beide pausen hadden het tweede Vaticaanse Concilie gevolgd en een interpretatie uitgewerkt.

In het eindrapport van de bijzondere synode van 1985, 20 jaar na het tweede Vaticaans Concilie maakt men een evaluatie – wat was er goed en minder goed bij het vieren, toetsen en bevorderen van het tweede Vaticaans Concilie - en werden de 16 documenten van het tweede Vaticaans Concilie “verweven in een coherent, overtuigend wandtapijt van katholiek geloof.”

George Weigel staat in het overlopen van de kerkgeschiedenis ook stil bij het belang van het Jubeljaar van 2000 en Novo Millennio Ineunte (Een nieuw millennium) van paus Johannes Paulus II.

Bedrijf 5

En nu, waar staan we nu volgens Weigel?

Voor hem is de vriendschap met Jezus, zoals dit door de pausen Johannes Paulus II en Benedictus XVI de voorbije decennia werd verwoord, de plaats waar de moderniteit het meest bevredigende antwoord zal vinden voor haar 21ste eeuwse dilemma’s, waaronder het verlies van vertrouwen in de zin en de waarde van het leven dat voorkomt uit het scepticisme over de mogelijkheid van de menselijke vat op de waarheid.

En van al de moeilijkheden die het katholicisme in de moderne geschiedenis ervaren heeft, waren de seksuele schandalen en totaal verkeerde reactie van de kerkleiding voor George Weigel de zwaarste.

En wat met paus Franciscus(2013) ?

Bij het afsluiten van zijn boek over moderne katholieke geschiedenis in 2019 schrijft hij over paus Franciscus onder de titel ‘De Franciscaanse pauze.’

Bij de publicatie van Evangelii gaudium of De vreugde van het evangelie in 2014 leek continuïteit met de twee voorgangers en de aan de gang zijnde dynamiek verzekerd. Dat gevoel van continuïteit in de ontwikkeling kwam dan onder druk en er kwamen vragen over de paus zijn intenties en methodes. En verbijstering leidde tot betwisting, schrijft Weigel. Twee grote ijzers lagen bij het schrijven van zijn boek in het vuur. Wat is de invloed van de geschiedenis op de Openbaring en hoe evolueert de leer van de rooms-katholieke kerk? En is er een universele katholieke kerk of is de kerk een federatie van nationale kerken? En wat waar is in Polen hoeft niet waar te zijn in Duitsland of België.

Via artikels volgt George Weigel deze beweging op de voet op.

Voor hem is "de vriendschap met Jezus, zoals dit door de pausen Johannes Paulus II en Benedictus XVI de voorbije decennia werd verwoord, de plaats waar de moderniteit het meest bevredigende antwoord zal vinden voor haar 21ste eeuwse dilemma’s."

Heeft u interesse in het antwoord dat de kerk aanbiedt? Wenst u hierover meer te lezen? Klik op ACTIE.